A MEMORIA INDIGNA - A MEMORIA Á INTEMPERIE
A memoria histórica democrática da Pontenova permaneceu sempre á intemperie. As inclemencias dos tempos “políticos”, por chamarlles dalgún xeito, foron erosionando a verdade, eludindo a xustiza para evitar a reparación a todos aqueles que non foran os vencedores da Guerra Civil ou o seu entorno.
Como no resto de Galicia e de España, só houbo xustiza para os “gañadores”. Os vencedores, “administrando” a súa vitoria, apropiáronse do relato e impuxérono no sistema educativo, na conversa pública e na memoria colectiva actual. Conseguiron impoñer os seus símbolos, naturalizar a infamia e excluír da historia a todos aqueles veciños que perderon a vida precisamente por loitar pola legalidade, a liberdade e a democracia.
Uns foron xulgados por “rebeldes” e outros por auxilio á rebelión. Asasinados, encadeados, represaliados ou exiliados en nome da “patria” e de “Cristo rei”. Os que defendían a legalidade fronte ós golpistas constan nos expedientes xudiciais como “xulgados” e “axusticiados” por rebelión e os que os apoiaron, fórono por auxilio á rebelión.
Ca momia de Franco aínda en plena exhibición pública, exposta no Salón de Columnas do Palacio Real de Madrid, Radio Nacional emitindo música sacra, marchas militares e himnos fascistas todo o día, as clases foron medio suspendidas. Naquela aula luminosa pero tremendamente fría da antiga casa do Concello de Vilaoudriz, reconvertida a colexio de EXB, aquel venres 21 de novembro de 1975, houbo que facer unha redacción sobre Franco.
Na redacción tiñamos que lembrar ó “caudillo” Franco, salvador da “patria”. O que eu non tiña claro, e aí sigo, que era a “patria”. Daquela, moito menos sabía do que había que salvala entón.
Afortunadamente non lembro o que escribín, nin o que escribiron os meus compañeiros de curso. De seguro que o texto era tan laudatorio como inconsciente, moi condicionado polos, agora entendo e afirmo, infumables libros de texto nos que aínda proliferaba o xugo e as frechas e o entorno silenciado no que nos tocou vivir daquela. Moito silencio, moita “prudencia” e unha atmosfera de clandestinidade na que os “discrepantes” falaban en privado do “vello”, o “pelexo” ou “el baballu”, como lle chamaba Clara de Caldones, aquela afouta asturiana, familiar por parte de miña nai e residente en Xixón, que nos visitaba unha vez ó ano.
.jpeg)
Se cadra, conviña que, 50 anos despois do remate da ditadura e pasado o enterro e desenterro do ditador, as clases de historia nos colexios e institutos désense de forma que os estudantes puidesen saber e entender cales foron os avances en dereitos e liberdades en cada período da nosa historia. Durante a II República tamén. Obxectivamente, só por saber e entender.
Non teño ningunha dúbida de que o coñecemento, particularmente da nosa historia, é a mellor “vacina” contra o avance da ultradereita e outras actitudes “nostálxicas” do franquismo de moitos políticos que, detrás da súa fachenda demócrata, o que pretenden é aproveitar a democracia para consolidar e apuntalar poderes fácticos ós que representan (banca, igrexa, medios de comunicación, empresas tecnolóxicas, IBEX, ...por moi “vintage” que soe),... poder, en definitiva.
“No hay nostalgia peor que “añorar” lo que nunca jamás sucedió” como canta Joaquín Sabina.
Tardei en decatarme de quen era o “Paco Pixiñas” de Celso Emilio Ferreiro que cantaba Suso Vaamonde ou o “vello Can de Palleiro” que cantaban Bibiano e Benedicto. Cuestión da idade e do intencionado “rumbo” co que nos ensinaron a historia.
Xa van 50 anos da morte de Franco (“mil años tardó en morirse, pero al final la palmó” que soaba na Mandrágora seis anos despois da man do mestre Sabina).
A Pontenova, aínda hoxe en día, segue sumida nunha densa e abafante néboa de desmemoria, adurmiñada e subsumida nunha ignorancia interesada da súa historia. Ignorancia que manca (do verbo mancar) e convírtese nun histórico e enquistado desprezo á verdade que da un medo certo, real e desacougante. As redes ínzanse de “nostálxicos” do que nunca coñeceron que montan ruído á costa deste medo medrando del.
Herdar é sinxelo, porén a herdanza hai que merecela e se non lembramos, se cadra non a merecemos. Sei que hai material escrito pendente de publicar que traería algunha raiola no medio destes tempos escuros. Porén, non parece que vaia ser publicado precisamente porque entre tanta desmemoria, parece ser que aínda quedan os que séntense mancados ca verdade e “presionan” para que non sexa pública nin publicada.
Non é obxectivo da memoria, nin tampouco necesario que os herdeiros dos vitimarios, asasinos ou “delatores”, síntanse culpables. Ninguén o pide, ninguén o esixe. A memoria indigna é a persistencia da inxustiza cos vencidos, os desaparecidos, os asasinados e os represaliados. Os seus herdeiros teñen dereito a coñecer a verdade e non poden ser obrigados a renunciar a ela nin a ser sinalados por pedir que se coñeza.
É un deber como sociedade poñer os medios para que se coñeza a memoria. As institucións en xeral e os concellos en particular teñen a obriga de dar a coñecer a memoria dos seus veciños. Anque só sexa pola obriga de cumprir a Lei, os concellos tiñan que promover o coñecemento da memoria dos seus veciños.
“Lembrar é unha forma de reclamar o dereito de descansar en paz que se lles nega dende entón aos fusilados e paseados. As familias lembran para non esquecer. Pero lembran coa incomodidade de quen tivo que agochar durante décadas a matanza dos seus porque os verdugos converteron ás vítimas en culpables” (Lourenzo Fernández Prieto)
De calquera xeito, xa que logo dende as institucións públicas non se poñen os medios, persoalmente, de sempre, e máis a medida que coñecía e verificaba documentalmente os feitos, sentín unha débeda, cando menos, cas vítimas que coñecín. De calquera xeito so pretendo facer a miña parte.
Non resulta cómodo, é en realidade desacougante, poñer nome ás vítimas e os vitimarios da Pontenova. Porén, despois de ter lido, escoitado e investigado, non parece axeitado, como simple cidadán, mirar para outro lado e non facer nada, ser “cómplice” do ocultamento dos datos e o ninguneo das vítimas non pode ser a nosa vocación como demócratas.
Cando se dan datos, sobran adxectivos. Tampouco “apetece” ser “extra” nas autobiografías de ninguén que viva ou vivise comodamente na mentira ou na ignorancia e a verdade.
Apetéceme nada o silencio.
Se cadra foi o meu veciño Arcadio de Veiga quen máis me fixo pensar e cuestionarme as actitudes “particulares” doutros veciños de Souto de Mogos, non só fronte ao propio Arcadio, senón fronte á evidencia e fronte á verdade auténtica e verificable.
Non parecía “normal” que unha boa parte dos veciños menosprezase a Arcadio e fixera escarnio público das súas ideas, solucións técnicas de arteiro inventor ou as súas respostas cunha retranca tan sutil que se escapaba ó alcance de moitos. A súa grave discapacidade, posiblemente debida á polio, impedíalle moverse con “normalidade”. O que se movía por enriba da media era a súa mente creativa, áxil e con ideas moi claras que defendía con unha vehemencia e seguridade que as cargaba de forza expansiva.
Sempre chamou a miña atención a foto que presidía o comedor da casa de Veiga en pleno franquismo. Non era Franco nin un santo, tampouco a última cea ou a Santa de Conforto como era ben habitual noutras vivendas. Era unha foto color sepia dun home novo con mirada viva e despexada que amosaba unha determinación que non era común. Non parecía un familiar de Arcadio pero si unha persoa da súa “confianza”.
Arcadio falábame de “Pepe” cunha “devoción” case que relixiosa (se cadra esta percepción miña condicionábaa o catecismo dominical ó que me mandaban porque “mal non me facía”) pero eu non identificaba a esa persoa con alguén coñecido nin do que tivera oído falar. Tampouco na Escola tiña visto nin oído falar daquel home. Necesitei moitos anos máis para saber daquela vida ocultada.
O Pepe do que me falaba Arcadio, baixando o seu ton de voz, como clandestinamente, o home daquela foto de color sepia, era Pepe do Cerdeiral, o “deputado” (José Mª Díaz y Díaz Villamil). Eran os anos 70 do século pasado e andabamos camiñando ás apalpadas cara a unha democracia que aprendía a agromar naquel ermo arrasado por 40 anos de ditadura sanguinaria, ben custodiada no noso entorno polos seus valedores locais. Xa foran “camisas viejas” ou novos afectos de conveniencia.
4O anos de ditadura criminal poden ser admitidos como coartada ou xustificación. Pode levarnos á comprensión e á prudencia. Porén, pasados xa outros 50 anos a falta de memoria indigna (do verbo transitivo indignar).
Parece que na Pontenova non pasou nada naquel 1936. Testemuñas físicas, que deberan ser “lugares de memoria” como son o hospital da mina e a capela de Santa Bárbara foron borrados nunha nunca explicada operación urbanística que arrasou sen compaixón nin contestación social boa parte da nosa historia. A única e contestada crítica pública foi a que eu expresei reiteradamente e que tamén publicamos nun “trapo” naquel “O Gouño” que tanto incomodaba a Enrique Fernández pola forma esgrevia de expresar as ideas e as opinións. E iso que xa andabamos polos anos 80 do século XX e tiveramos a “condescendencia” de facelo “protagonista” do número 0.
O que pasou no 1936 durante a guerra e a posguerra era motivo de conversa nas comidas familiares. O mineiro sindicalista, os pucheiros de caldo que lles levaban ós escapados, o carteiro “requeté”, o mitin de Pablo Iglesias Posse na Pontenova e a comida con él na Casa de Reigada, os “paseados”... Eran temas das sobremesas e cando remataban non había tregua para a miña imaxinación de neno incapaz de entender como real todo aquelo do que se falaba.
De Pablo Iglesias Posse falaba con especial devoción a Tía Pura (tía de miña nai). Dende moi neno eu escoitábaa con tanta atención que rematou por regalarme un libro de Editorial Minerva que se titulaba “Pablo Iglesias”, cando tiña eu 14 anos (recén finado o ditador). Ulía a alcanfor, foino buscar ó armario da roupa nun momento que quedei a solas con ela, interrompendo un momento a súa incansable tarefa de remexer no arroz blanco para o postre que os sobriños chamabamoslle “o arroz do tren”. Cando remataba de facelo botáballe unha cantidade xenerosa de azucre por enriba e queimábao cuns ferros que fora quentando no forno da cociña entrementres facía o arroz. Aquelo botaba un fume cun inesquecible olor a caramelo.
Non teño dúbidas de que aquel “arroz do tren” tería hoxe en min o mesmo efecto cas magdalenas de Proust. Se cadra eu tamén ando “Na procura do tempo perdido” ou, cando menos, entender o tempo vivido e o que viviron os participantes naquelas sobremesas familiares nas que eu participaba como oínte, renunciando ás brincadeiras que montaban os outros convidados da miña idade.
Daquela, todo encaixaba, entendemos porque o tío Manolo, xunto ca leña metía no forno da cociña aqueles trebellos de ferro con un mango de madeira que deixaba fora do alcance do lume.
Agora aqueles relatos que non esquecín, tamén encaixan cos documentos e os feitos verificados. O relato do que me empapei de neno ten agora datos que o fan firme. Se cadra non saberei agradecerlles a aquelas sobremesas e os seus protagonistas esta parte do que son, porén vou intentalo tratando de poñer luz sobre dos feitos que se relataban.
Aquelas conversas da sobremesa das festas fixéronme tomar conciencia de que o que estaba a escoitar eran as “chaves” para entender o que viviron fundamentalmente as mulleres da guerra e da posguerra.
Falar de sucesos ocorridos en Souto de Mogos, na que aínda hoxe é a “miña casa”, resultaban difíciles de crer naquela idade.
A credibilidade dos pais vai variando ó longo da vida. Cremos cegamente no que nos contan nosos pais de nenos e cando chegamos a adolescencia poñemos en dúbida todo o que nos contan porque, se cadra buscamos unha verdade máis “ó xeito”.
Para min, aquelas historias, duras en tempos duros, eran unha sorte de puzzle difícil de encaixar cas relacións persoais e sociais que eu vivía e que meus pais mantiñan na aldea. Cheguei a pensar que aquelas “historias” eran froito dunha “tradición oral” que xurdira nalgunha “pola vila”.
O mantemento daquela certa “normalidade”, unha vez atopados os documentos oficiais que daban veracidade á historia da familia, pode que fixese que me sentise un pouco parvo con carácter “retroactivo”. Non ter dado valor a aqueles relatos familiares tan reveladores e concordantes ca realidade documental.
Para entender as actitudes individuais da miña xeneración que transitou dende a ditadura á democracia en plena adolescencia é necesario contextualizar aquela forma de vivir.
A nivel local mandaban os que mandaban e os feitos pasados tiñan un “relato” do que ninguén se podía saír sen ser sinalado. Durante moitos anos, demasiados se cadra, houbo familias intocables que tiñan “patente de corso” para facer amplamente o que lles petaba sen que as ilegalidades que cometesen tivesen ningún tipo de consecuencia.
Movéronse tódolos marcos, non só os das leiras. A “chegada” da democracia provocou unha especie de “estado de shock” no que moitos foron os que quedaron desubicados. Se cadra medían a actitude dos demáis pola que éles terían na mesma situación pero os demócratas fixemos sitio para todos, aínda que no mundo do que tiñan nostalxia algúns, volverían a encherse as cunetas.
Lembro sempre unha certa, non sei si, “condescendencia” impostada cando entraba nalgúns negocios da Pontenova, tamén nalgúns espazos públicos onde tíñanme que atender funcionarios e mesmo con xente de a pé que parecían saber moito da miña vida e da miña familia anque mantiñan un velo de silencio que me atravesaba. E rematou por “atravesárseme”. Para que se me entenda.
Se cadra falar dun mesmo é unha forma de contar e entender a historia colectiva pero sería dunha fachenda que non me perdoaría. Hai tantas historias da Pontenova pendentes de contar, tantas persoas con “recoñecementos” pendentes e tanto silencio mantido no tempo que pode dar un pouco de vertixe empezar a relatar e documentar persoas e feitos anque todo se poda verificar documentalmente cun mínimo de interese.
Ademais de non pasar nada no 1936, tampouco parece que pasase nada na posguerra. En tódalas casas sábese o que pasou ou polo menos tense unha “versión” sobre os acontecementos do 1936 en Vilaoudriz e Vilameá. Sábese dos crimes cometidos ata preto dos anos 50 e que foron calados, ocultados e auto reprimidos como forma de supervivencia propia e dos fillos.
“O silenciamento da memoria dos represaliados funcionou a dous niveis. Primeiro no propio suxeito, que decidiu autorreprimir a súa memoria anulando a súa posición de vítima, de perdedor, de represaliado, ata conseguir negarse a si mesmo esa condición. A supervivencia tivo o custo do esquecemento do que xa moitos non puideron saír cando o réxime que os reprimía finou, pois a reconstrución que fixeron do seu pasado, sen golpes, sen multas, sen malestar xa se convertera no pasado aceptado e asumido como certo”
“Un mecanismo de esquecemento e de silenciamento que trata de borrar o pasado recente e unha maquinaria de substitución e imposición da súa memoria, que “deixara para o esquecemento” á Segunda República e o seu significado. Todo ía encamiñado a eliminar o recordo de persoeiros, institucións e leis vencelladas co tracto republicano”. (Ana Cabana Iglesia - A memoria tolleita)
Moitos de nós fai moitos anos que lles temos posto nomes e apelidos a vítimas e vitimarios e aos “executores” das políticas de represión xorda e permanente que moitas familias da Pontenova tiveron que padecer. O mesmo daba os que sempre viviron na Pontenova que os que se exiliaron ou simplemente buscaron ser anónimos vivindo noutros lugares.
Traballos como Nomes e Voces da Universidade de Santiago, investigacións, estudos e publicacións de María Jesús Souto Blanco, Carlos Fernández Santander, Xulio Pardo de Neyra, Lourenzo Fernández Prieto, Alfonso Santos Alfonso ou Julio Prada entre outros.
Incluso os relatos novelados de José Francisco Rodil Lombardía (La noche de las luminarias e Sentencia) e mesmo os autos que levaron o Xuíz Garzón a unha inhabilitación inexplicable teñen referencias á Pontenova e os seus represaliados, asasinados e ignorados. Borrados da vida e da memoria por defenderen a democracia e a legalidade no ano 1936 e seguintes.
A memoria dos represaliados da Pontenova foi de sempre unha memoria que lle fai as beiras á indignidade, é á perpetuación da inxustiza cos nosos veciños cos que non houbo nin xustiza nin reparación e cos que a verdade foi ignorada e borrada das memorias e dos papeis.
Debera facerse, cando menos, un pequeno acto de xustiza cas vítimas e un exercicio de autocrítica e de memoria que nos sirva igual que o noso idioma de “materia prima de cidadanía” como dixo Lourenzo Fernández Prieto (historiador nado na Devesa – Ribadeo) no seu discurso para “ocupar o oco que deixou unha muller” na RAG, a tamén Ribadense Luz Pozo Garza.
Entre outras vítimas, todos eles “fillos” ou “fillos adoptivos” de Vilaoudriz ou de Vilameá lembrar os seguintes:
José María Díaz y Díaz Villamil. Natural do Cerdeiral (Casa de Aragón) Mestre, inspector de educación, avogado, deputado de Izquierda Republicana, asasinado en Batinote o 25/09/1936 con 38 anos cando intentaba fuxir cara Asturias . Foi Gobernador Civil de Huesca, Gobernador Civil de Málaga, Gobernador Civil de Zaragoza. Foi un dos asinantes do Pacto de Barrantes no que se fundaba a ORGA (Organización Republicana Galega).
No libro “España a hierro y fuego” publicado en Mexico no 1938 polo poeta xixonés e cubano de adopción Alfonso Camín fai unha descrición da fuxida de José María Díaz y Díaz Villamil, aconsellado por amigos:
“dixéronlle os amigos que se escondera no monte:
- Por qué ? Se eu non lle fixen dano a ninguén!
O novo deputado estaba na figueira. Non sabía que os delincuentes eran agora os sentenciadores. El non era un delincuente, e non podía formar parte nin do tribunal nin das cuadrillas de matarifes. É liba ser xulgado. Pero en cinco minutos! O tempo que leva agarrar a un home, atalo a unha arbore e cribalo a tiros.
Villamil escondeuse.
Entón deuse conta do bo consello. Ó seu refuxio chegaban, tódolos días, os nomes dos paisanos de Ribadeo que ían matando como se fosen reses.
Pasan as semanas, e chega ó seu coñecemento o número de vidas que van caendo no contorno. Pensa fuxir. Embarcar para América. A súa muller é cubana. Trata de arrebatalo ás hienas. Póñenlle centinelas. Non pode dar un paso, sen que os podencos sigan o seu rastro. E chega a traizón. A traizón está en todas partes. No aire e na terra. Nos que críamos o nosos mellores amigos. Un día dinlle a Villamil: Todo está listo para cruzar a fronteira. Hai que ir polos montes. O guía está naquelas restrebas. E apunta cara a néboa.
O deputado vai por carreiros de atallo. Exactamente o guía estaba alí. “Hoxe non se pode. Puideron vernos. Aquí mesmo espéroo mañá”. O deputado da a volta. Pero, apenas anda uns pasos, xorden das matogueiras trinta, corenta, cincuenta “negros” armados que lle disparan os seus fusiles. O home, ferido e acurralado como unha fera, trata de esconderse nunha palleira. Arrodéano, acósano, remátano a tiros. O “guía” desapareceu.
- Deixádeo ahí, que o coman os lobos, berran os verdugos “negros”.
E aléixanse dando saltos de ledicia, como as tribos salvaxes.
Na palleira queda o cadáver do deputado.
Cando lles preguntan o motivo da morte de Villamil, responden:
- Tíñase elevado moito.
En Lugo, ó mesmo tempo, desvalixan a súa casa e o seu despacho de avogado. A súa muller, a dama cubana, ó saber a nova, preséntase na Comandancia. Quer rescatar o corpo ós corvos e os cans das aldeas. A duras penas logra o permiso. Pero non debe ir ela polo cadáver. Non responden da súa sorte.
Tráeno uns soldados e entérrase en Lugo. A dama cubana, sen esposo, sen bens, sen poder gardar loito, porque implica delito, meses despois parte dende Lisboa cara a La Habana.
A familia Villamil foi toda despezada. Os lobos “negros” mataron a dous irmáns e a un cuñado do propio deputado da República.
- Diezmar é crear, berran os “salvadores de España”.
E así están acabando cos mestres de tódalas aldeas, avogados, médicos e escritores. Todo o que sexa un esforzo. Todo o que signifique unha luz de cultura para o mañá.”
Nun día de xullo do ano 86, difícil esquecelo, estando con Antonio Ron (do Bar Albino), no Bar A Concha de San Cibrao, en Cervo, había na barra do bar 4 ou 5 persoas e nas mesas non máis de 5, apenas había ruído. Antonio, ó tempo que peiteaba o seu bigote, cun ton de voz que me pareceu moi alto e ata escandaloso, soltou: “Non coñeces a ése...? (“Ése” era un home duns 75 anos que estaba situado na barra a menos dun metro de min), “ése foi o que matou a Pepe do Cerdeiral”. O silencio fíxose espeso e longo e a pesares da manifesta incomodidade, aquel home mantívose impertérrito, porén Antonio continuou explicándome os detalles do como, cando, quen e onde se producira a morte de Villamil ou, polo menos a versión que él tiña do asunto e que seguramente non estaba moi lonxe da realidade. Aínda que Antonio chamaba a aquel home polo seu nome insistentemente, non había resposta nin reacción.
Vinte anos despois, colaborando nun traballo de investigación para recuperar a memoria histórica da Pontenova, fun visitar con Manuel Sarille Lenceiro, a casa de Aragón do Cerdeiral onde nos esperaba unha neta do mestre asasinado David Labrador Zuil, que estaba casado cunha irmá dos Díaz e Díaz Villamil, tamén asasinados.
No camiño foime contando detalles, nomes, apelidos e circunstancias dos falanxistas que compoñían a partida que asasinou a José María Díaz y Díaz Villamil, daquela algúns deles vivos e coñecidos meus dos que poucos da miña xeración podían sospeitar da súa implicación en asasinatos dunha vileza e unha baixeza tal.
Antes de ir ó Cerdeiral tiñamos pasado pola casa onde vivía Mariano Linares, xefe falanxista de Vilaoudriz e “amigo” persoal de Villamil. Alí explicoume detalles que constaban no expediente militar sobre o traslado do cadáver dun dos Villamil asasinados.
A continuación acercámonos a Batinote, era a primeira vez que ía alí, e propúxenlle a Sarille visitar a Eliseo das Lamelas en Sanxés para que nos indicase por onde ir con seguridade de non perdernos nos camiños de Concentración Parcelaria recentemente construídos.
Eliseo ofreceuse a acompañarnos e subiu ó coche. Sarille seguiu explicándome datos da fuxida de Villamil ca copia daquel voluminoso expediente militar na man. “A cédula de identidade que levaba era de “fulano de tal”.... explicoume Sarille, ca seguridade que lle daban os documentos que constaban no expediente militar.
Eliseo, que escoitaba con atención ó relato de Manuel Sarille, indicoulle que no expediente había un erro, que a cédula de identificación que levaba era a de seu pai Claudio Villarino Marqués.
Como consecuencia de terse atopado co cadáver de José María Díaz y Díaz Villamil a súa cédula de identidade, Claudio, o pai de Eliseo, foi detido e trasladado a Ribadeo. Foi xulgado por “auxilio á rebelión” e, anque foi absolto, non deixou de ser vítima, ó igual que moitos outros veciños, da represión xorda e permanente á que someteron os falanxistas e as forzas que os apoiaban a todos aqueles que non amosaban de forma explícita a súa “adhesión ó réxime” ou eran demócratas, simplemente.
“Voy a pasar por el Círculo de las Artes, a ver si me entero de algo más, dijo Rosendo Vázquez al separarnos en la Ronda. Camilo me acompañó a la puerta del hospial y desde allí se dirigió a la oficina del partido.
Me sorprendió ver en el vestdíbulo a José María Díaz y Díaz-Villamil. Era uno de los fundadores del Partido Republicano Gallego, integrado en Izquierda Republicana. En las últimas elecciones de febrero había sido elegido diputado a cortes por el Frente Popular. Me acerqué a saludarlo. Me estaba aguardando. Le pregunté si venía por algún problema de salud. “No exactamente de salud -dijo lacónico-. Quiero hablar con usted”. Yo tenía algún asunto urgente que atender. Le pedí que esperara en el antedespacho para, después, poder conversar con calma. José María Díaz era maestro y abogado, de ideas y militancia republicana. Había sido gobernador civil de varias provincias y, por unos meses y de modo interino, también en Lugo” . (Da novela “Sentencia” de José Francisco Rodil Lombardía na que narra o complot urdido contra o Doutor Rafael de Vega Barrera, deputado en cortes igual que José María)
Antonio Díaz y Díaz Villamil de 32 anos, irmán de José María, foi asasinado o 2 de setembro de 1936 no Cerdeiral mentres buscaban ó irmán deputado. Anque está documentado que morreu no hospital de Lugo. Da información obtida por Manuel Sarille Lenceiro as feridas producidas ó ser detido eran incompatibles ca vida e, tendo en conta que lle dispararon no Cerdeiral, a súa morte produciuse no acto e xa morto trasladárono nun carro de vacas ata Santalla para ser trasladado a Lugo.
Anque hai informacións que indican que estivo “exposto” na Pontenova para “facer pedagoxía” sobre da capacidade criminal dos fascistas locais. Algunhas fontes indican que tratábase de José Mª e non de Antonio, anque as datas oficiais consultados non permiten polo de agora verificalo documentalmente, xa que logo as datas oficiais das mortes non se relacionan con estes supostos feitos.
Das entrevistas nas que participei con Manuel Sarille Lenceiro puidemos saber que os falanxistas que o trasladaban pasaron por Aldeguer con tal balbordo que interveu o daquela Xefe Local da Falanxe, Mariano Linares, “amigo” persoal da familia Aragón, para pedir silencio e respecto ao cadáver.
Gabriel Díaz y Díaz Villamil, de 27 anos, estudante, foi detido no Cerdeiral na mesma “razzia” que os seu irmán Antonio, xulgado por “rebelión militar” e condenado a cadea perpetua. Morreu no Hospital Penitenciario de Pamplona de “anidremia por colitis” o 25 de febreiro de 1943. Este tipo de morte pode dar unha medida do trato que recibiron os vencidos nas cadeas da ditadura.
David Labrador Zuil, cuñado dos anteriores, 35 años, mestre, natural de Cáceres, veciño de Vilaoudriz, A Pontenova, daquela exercía de mestre na escola de Hervelle. Encadeado no depósito de Ribadeo e trasladado á cadea de Lugo o 28 de setembro de 1936. Xulgado en Lugo por “rebelión militar”, sentenciado a morte e multa de 50.000 pesetas. Executado en Lugo, nas tapias do cuartel da Garda Civil o 21 de novembro de 1936.
José María Torviso Bermúdez, de 27 anos, médico, natural de Vilaoudriz e veciño de Conforto. Foi xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Foi executado en Lugo o 13 de febreiro de 1937
Ángel Pérez Gándaras, de 33 anos, farmacéutico na Pontenova, natural de Baralla (Lugo), veciño de Vilameá. Foi xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Foi executado en Lugo o 13 de febreiro de 1937
Jesús Muruais Gasalla, de 43 anos, xastre, natural e veciño da Pontenova. Directivo do Partido Socialista Obreiro Español. Foi xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Foi executado en Lugo o 13 de febreiro de 1937
José Antonio Dopacio Mesa “Colasito”, Morto o 20 de xullo de 1936. Xulgado por rebelión pero suspéndense as actuacións ó coñecerse que con anterioridade xa se ten producido a súa morte rexistrada na Pontenova nos enfrontamentos armados contra o exército golpista
José María Gallo Gallo, de 25 anos, mestre, natural de A Pontenova (Lugo) Veciño de Bogo. Alcalde de Vilaoudriz. Foi fundador da agrupación do Partido Republicano Radical Socialista (PRRS) de Vilaoudriz e Vilameá. Xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado en Lugo, ás 6 da mañá, nas tapias do cuartel da Garda Civil o 29 de abril de 1937.
Manuel Enriquez Fernández, de 58 anos, xornaleiro, natural de Asturias, veciño de Pacios – Vilaoudriz,. Directivo do sindicato adscrito a UXT na Pontenova. Xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado en Lugo, ás 6, nas tapias do cuartel da Garda Civil o 29 de abril de 1937.
Antonio Fernández Moirón, de 27 anos, labrego, natural de Vilaoudriz, veciño de Conforto. Tenente de alcalde do Concello de Vilaoudriz. Membro fundador da agrupación do Partido Repulicano Radical Socialista de Vilaoudriz e Vilameá. Xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a pena de morte. Executado en Lugo, ás 7:30, nas tapias do cuartel da Garda Civil o 27 de xaneiro de 1938.
José Rodríguez Ramallal, de 58 anos, labrego, natural da Pontenova, veciño do Vilar das Pedras – Rececende. Morte rexistrada no Hospital da Sociedade Mineira de Vilaoudriz a causa dun proxectil o 26 de xullo de 1936.
Miguel Sampedro Vázquez, de 18 anos, dependente. Membro do sindicato UXT. Xulgado en Lugo por auxilio á rebelión co resultado de sentenza a prisión 12 anos e multa de 5000 pesetas. Morto o 28 de outubro de 1938 na prisión provincial da Coruña a causa de meninxite fínica.
Hermenegildo Alonso Sánchez, de 38 anos, mestre de Sanxés. Natural Cáceres e veciño de Sanxés – Vilaoudriz. Asasinado ás 7, no seu domicilio en Vilaodriz-A Pontenova a causa de disparo de arma de fogo o 29 de decembro de 1939. Segundo nos ten indicado algún dos seus alumnos que asistían á escola de Sanxés, cando chegaron á escola o corpo do mestre estaba tirado no pasillo da súa vivenda. Da súa morte foron acusados varios fugados do exército nacional que operaban con accións guerrilleiras entre Asturias e Galicia. Nunca chegou a demostrarse tal implicación a pesares da detención dalgún deles.
Francisco García Muruais, de 75 anos, labrego, natural e veciño de Vilameá de onde era alcalde. Xulgado en Lugo por rebelión militar co resultado de sentenza a cadea perpetua. Morreu na cadea.
Ademais dos asasinados ou mortos como consecuencia directa do seu ingreso en prisión, moitos foron os xulgados e/ou detidos por distintos motivos arbitrarios, como consecuencia de distintas acusacións, fundamentadas nas actividades políticas e sindicais dos encausados
Constan documentados os procesos ou causas dos seguintes veciños de Vilaoudriz e Vilameá:
Álvarez Vijande Longinos,
Basanta Cancio Anselmo,
Basanta Cancio Manuel,
Benito Lázaro Eduardo,
Bouzo Fernández Francisco,
Conde Araújo Ricardo,
Enríquez Díaz Pedro,
Fernández Méndez Eliseo,
Ferreiro Pérez Antonio,
Cándido de Galegos,
García Cal Ramón,
Iglesias Ogaza Jesús,
Lastra Corredoiras Manuel ("Verdega de Pacios"),
Lombardero José,
Lombardía Muruais Manuel,
López López Enrique,
López López Darío,
López Ramallal Salustiano,
López Vidal Segundo,
López Vidal Amador,
Martínez Rodríguez Benjamín,
Murias Clemente,
Murias Rodríguez José,
Núñez Rodríguez Ramiro,
Ogaza Ramallal Antonio,
Puga y Veiga José,
Quintana Martínez Alfonso,
Ramallal Rodríguez Víctor,
Rancaño Núñez José Antonio ("Toño"),
Rancaño Veiga Marcelino,
Robledo Fernández Eusebio,
Rodríguez Arias Luis ("Asturiano"),
Rodríguez Gutiérrez Jesús,
Rodríguez Mon Ricardo,
Saa Sánchez José,
Sampedro Vázquez Jesús,
Veiga Veiga José,
Villares Castro Vicente,
Villarino Marqués Claudio.
Caso aparte, son segundo o meu punto de vista, José María Bermúdez Díaz e o seu fillo Inocencio Bermúdez López.
José María Bermúdez Díaz era o Presidente da Irmandade Labrega de Conforto. Era labrego e veciño de Figueirúa na parroquia de Conforto do Concello de Vilaoudriz. Foi detido en Conforto e o intento de “paseo” para o seu asasinato foi impedido por un coñecido membro da falanxe. Foi encadeado en Ribadeo sen procesamento xudicial e sae antes dun mes, despois de entregar a un oficial 30.000,00 pesetas.
O seu fillo Inocencio estivo escondido na casa familiar, foi sometido a unha vixilancia permanente e rematou por entregarse diante do acoso que sufría a súa familia, sendo obrigado a alistarse no exército nacional.
Inocencio Bermúdez López, puxo luz e voz a moitas historias ocultadas. Colaborou co Proxecto Nomes e Voces e con Manuel Sarille Lenceiro no seu traballo sobre José María Díaz y Díaz Villamil.
As conversas con Sarille, das que tiven a inmensa honra de ser testemuña presencial, deixaron en min unha pegada indeleble na forma de afrontar a memoria e alimentou a miña necesidade de deixar testemuña da verdade e o relato dos vencidos. Se cadra a mellor forma de amosar esa pegada e a miña publicación á súa morte no ano 2008.
“Ni una palabra
Blas de Otero
Ni una palabra
brotará en mis labios
que no sea
verdad.
Ni una sílaba,
que no sea
necesaria.
Viví
para ver
el árbol de las palabras, di
testimonio
del hombre, hoja a hoja.
Quemé las naves
del viento.
Destruí
los sueños, planté
palabras
vivas.
***
Inocencio Bermúdez foise igual que viviu, silenciosamente, pacificamente, achegado á súa familia. Queda un fondo baleiro que somentes enche a lembranza de quen foi como persoa e da súa actitude fronte á vida e a prol da verdade do pasado como ferramenta de futuro. Él ensinounos o extraordinario poder da memoria, da verdade e da palabra.
Quédanos a súa memoria, aquelo que nos ensinou. Quédanos a forma de brotar a súa palabra. Nin unha sílaba súa amosou nunca rancor, nin un só acento no desquite, nin unha soa concesión á vinganza.
A súa paz foi, é e será contaxiosa naqueles que tivemos a inmensa sorte de manter longas conversas sobre a súa memoria; esa memoria que se nalgún momento o desacougaba era porque non quería que ninguén se sentise molesto. Nunca quixo molestar, somentes lembrar para construír o futuro sobre a solidez da verdade por si mesma.
A súa memoria é un legado que somentes poderemos pagarlle si a mantemos viva. Deixounos a súa palabra, o seu sentido da paz e da responsabilidade. Agora nós temos a súa memoria e a súa palabra, e somos responsables de que siga viva.
É unha honra asumir a parte de responsabilidade que me toca e un inmenso orgullo ter amigos coma Inocencio Bermúdez.”
Á vista deste listado no que recollo os datos dos mortos, encadeados e perseguidos como consecuencia da represión contra os demócratas por parte do franquismo e dos seus “apoios” en Vilaoudriz e Vilameá que, de por si está lonxe de ser definitivo, incluso por parte das vítimas que remataron asasinadas, paseadas, axustizadas, pode chamar a nosa atención que non constan mulleres.
A represión do franquismo contra as mulleres aquí, como no resto de Galicia, no resto de España, tivo un carácter “sistémico e integral”. Non me constan documentadas en Vilaoudriz e Vilameá vítimas directas pola participación en actividades políticas ou sociais durante a república, o que si consta é a súa “culpabilización” por ser nais, irmás, esposas ou compañeiras de homes represaliados por actividades políticas, sindicais ou sinxelamente por ter criterio propio para definir e afrontar o “novo estado de cousas”.
Ás viúvas dos asasinados e represaliados non se lles recoñecía a súa situación e polo tanto necesitaban, segundo o Código Civil do franquismo, a autorización dos seus maridos asasinados para exercer calquera dos seus dereitos. O franquismo anulou dun plumazo todos os dereitos que as mulleres tiñan gañado durante a II República e levou a situación á que definía o Código Civil de 1889 (rascando un pouco este código era a tradución do Código Civil francés do 1804, é dicir que trasladámonos á principios do século XIX).
Teño documentado o caso dunha viúva do Concello de Vilaoudriz dende novembro do 1936 que no 1944, para poder iniciar unha reclamación civil, litigando “como pobre”, esixíronlle a preceptiva “autorización marital” ó constar casada.
A pesares do esforzo do procurador e avogado que a defendían por conseguir o seu recoñecemento de viúva para a acción civil do 1944, dada a súa condición de muller “casada” estaba totalmente impedida civilmente para reclamar os poucos dereitos que tiñan os “non afectos” en xeral e as mulleres en particular.
Foi necesaria a intervención do primeiro alcalde democrático da Pontenova (Vilaoudriz e Vilameá xa desapareceran como concello no 1963), Eustaquio García Barcia, diante do Director da prisión Provincial de Lugo, en febreiro do 1979 para que certificaran que o marido fora “pasado polas armas” para que así puideran ser recoñecidos os plenos dereitos como viúva, 43 anos despois do asasinato do seu marido.
Tamén teño documentada a detención dunha rapaza de 16 anos que traballaba na casa de Aragón do Cerdeiral e que permaneceu no depósito municipal da Pontenova con outros detidos, todos éles homes, ata que as mulleres dunha das máis activas familias falanxistas da vila se “enteraron” da situación e, en aras dunha presunta caridade cristián, foron ós calabozos para levar con elas para a súa casa á rapaza detida. Conseguiron levala a pesares da oposición teimuda dos falanxistas gardiáns grazas á seren dunha familia á que moitos falanxistas debían favores e pleitesia.
Tamén na Pontenova houbo “rapadas” por colaborar cas forzas republicanas, algunhas delas procedentes do “exilio interior” ou o desterro.
No 1939 rematou a guerra pero non chegou a paz, co remate da guerra chegou a vitoria e entón os gañadores dedicáronse a administrala con procedementos mafiosos e permitindo e alentando axustes de contas persoais que nada tiñan que ver ca política, ca ideoloxía ou co feito de ser “roxo” ou “negro”. Fabricaron unha xustiza para os vencedores e artellaron mecanismos para fabricar “ninguéns” ó xeito de Galeano, “morrendo a vida, fodidos, refodidos: que non son anque sexan”.
Despois da guerra aínda seguiu a represión e veciños como José María Bermúdez Díaz, presidente da Irmandade Labrega de Conforto e o seu fillo Inocencio Bermúdez López, que libraron de ser asasinados no 1936, sufriron permanente vixilancia, acoso civil e unha represión que Inocencio relatou para os arquivos do proxecto Nomes e Voces e tamén para o traballo que sobre José María Díaz y Díaz Villamil estaba a facer Manuel Sarille Lenceiro cando finou.
A conversa con Inocencio xa marcou daquela a miña visión e a forma de entender a nosa historia, a de verdade. Á morte de Inocencio quedou un legado de memoria para os seus fillos pero tamén para os que tivemos a honra de ter falado con el da memoria da Pontenova e de “contaxiarnos” da súa forma de vela e de explicar o inmenso e longo silencio. Para entender tanto silencio e tanta mentira foi necesario mergullarse nesa forma científica do coñecemento da historia da que fala Lourenzo Fernández Prieto.
“A memoria e o esquecemento son dúas caras da mesma moeda. Logo están a historia e os relatos do pasado (o relato político dos vencedores é o máis poderoso, claro). A Historia en democracia e como forma de coñecemento debe ser outra cousa diferente dun simple relato político do pasado, debe ser unha forma científica de coñecemento, debe servir ao presente e ao futuro, ten que atender á sociedade e debe entender a Humanidade”. (Lourenzo Fernández Prieto)
Mesmo o veciño de Conforto Xusto Novo Verdes, desertor do exército fascista e que rematou entregándose no 1940 despois de que súa irmá Pura, a súa nai e a súa muller foran á cadea a modo de reféns para obrigalo a súa rendición. Aínda que foi acusado da morte do mestre de Sanxés Hermenegildo Alonso e do cura da Veiga de Logares, non puido ser probado.
Calquera que teña unha mínima “curiosidade” pode documentar todos estes feitos nos arquivos públicos da memoria ou nos estudos ós que me refería ó principio.
Sen dúbida estamos en débeda cos nosos veciños, vítimas e ninguéns durante 90 anos. É unha débeda de VERDADE, XUSTIZA E REPARACIÓN.
O desleixo no facer e a vontade política de non facer ven de vello. Enrique Fernández, sendo alcalde, o día da Galiza Mártir do ano 2003, impediu e prohibiu que se colocase nun lugar ou edificio público unha placa en memoria dos represaliados que finalmente tivo que ser colocada na casa de “Ventura do Pico” onde aínda está. Segundo Enrique Fernández era unha "cousa de partido".
Para os que pensan que falar da MEMORIA DEMOCRÁTICA é abrir feridas, convén convidalos a unha mínima empatía con aqueles que teñen feridas abertas e sangrando despois de 50 anos de democracia e que aínda non puideron enterrar con dignidade ós seus familiares.
Para os que pensan que falar de MEMORIA DEMOCRÁTICA non serve para nada, convén convidalos a afrontar con naturalidade a necesidade de buscar o xeito de coñecer e asumir uns feitos que sen dúbida perturbaron e perturban a convivencia comunitaria. Iso é resiliencia social.
Para os que pensan que aínda non é o momento falar de MEMORIA DEMOCRÁTICA, convidalos a pensar que aprazar o que nos perturba persoal ou socialmente é unha forma de procrastinación que non vai facer “desaparecer” o problema, sempre vai ser unha tarefa pendente.
É necesario “facer pedagoxía” e adaptar ás necesidades sociais a forma de ensinar a nosa historia nos colexios e institutos para evitar que a nosa xuventude esqueza que a democracia hai que pelexala tódolos días e que os fascismos utilizan as ferramentas dos sistemas democráticos precisamente para acabar con eles e impoñer recortes de dereitos e liberdades dende tódolos eidos sociais, económicos e culturais nos que teñan peóns.
“O que poida facer que faga”, o “engraxamento” económico de medios de comunicacións afíns e incluso os algoritmos que controlan as redes sociais son as novas ferramentas para os vellos obxectivos dos fascismos.
Sabemos que os vitimarios xa impuxeron a súa “verdade” e a súa “xustiza” e saíron impunes. Temos que saír da indignidade dunha memoria oculta, ocultada e falseada da Pontenova. Os documentos e os datos teñen que avalar o relato. A verdade non manca, o que manca é a memoria indigna.
A mesma infamia de perverter a linguaxe e acusando os “inimigos” dos feitos propios. Os rebeldes militares promotores do golpe de estado “xulgaron” e condenaron por “rebelión militar” os que defendían a legalidade vixente.
“Para San Agustín, la memoria es un santuario vasto, sin límite, en el que se llama a los recuerdos que a uno se le antojan. Pero hay recuerdos que no necesitan ser llamados y siempre están ahí y muestran su rostro sin descanso. Es el rostro de los seres amados que las dictaduras militares desaparecieron. Pesan en el interior de cada familiar, de cada amigo, de cada compañero de trabajo, alimentan preguntas incesantes: ¿cómo murieron? ¿Quiénes lo mataron? ¿Por qué? ¿Dónde están sus restos para recuperarlos y darles un lugar de homenaje y de memoria? ¿Dónde está la verdad, su verdad? La nuestra es la verdad del sufrimiento. La de los asesinos, la cobardía del silencio. Así prolongan la impunidad de sus crímenes y la convierten en impunidad dos veces.
Enterrar a sus muertos es una ley no escrita, dice Antígona, una ley fija siempre, inmutable, que no es una ley de hoy sino una ley eterna que nadie sabe cuándo comenzó a regir. “¡Iba yo a pisotear esas leyes venerables, impuestas por los dioses, ante la antojadiza voluntad de un hombre, fuera el que fuera!”, exclama. Así habla de y con los familiares de desaparecidos bajo las dictaduras militares que devastaron nuestros países. Y los hombres no han logrado aún lo que Medea pedía: curar el infortunio con el canto.
Hay quienes vilipendian este esfuerzo de memoria. Dicen que no hay que remover el pasado, que no hay que tener ojos en la nuca, que hay que mirar hacia adelante y no encarnizarse en reabrir viejas heridas. Están perfectamente equivocados. Las heridas aún no están cerradas.
Laten en el subsuelo de la sociedad como un cáncer sin sosiego. Su único tratamiento es la verdad. Y luego, la justicia. Sólo así es posible el olvido verdadero. La memoria es memoria si es presente y así como Don Quijote limpiaba sus armas, hay que limpiar el pasado para que entre en su pasado. Y sospecho que no pocos de quienes preconizan la destitución del pasado en general, en realidad quieren la destitución de su pasado en particular.” (Juan Gelman premio Cervantes )
É de supoñer que na Pontenova, ademais dos “Contos de Polavila”, aquelas historias de presunta literatura oral popular que se vendeu nos anos 90 como unha gran contribución á memoria local e que en realidade eran “contos chinos” co envoltorio de tradición oral local. Como digo, é de supoñer que, ademais destes relatos, os estudosos, curiosos ou comprometidos ca historia local, a real, saiban outras historias que máis parecen guións de cine de temática diversa.
- A historia do xastre que ó inicio dos anos 40 do século pasado foi a unha fraga próxima á Pontenova para tomar a medida para un traxe a un fuxido, seguramente un “maqui” do grupo do Gardarríos “Trigo”, que planeaba o seu exilio nalgún país de América do sur.
- A historia daquel carteiro republicano que cando baixou buscar o correo á carteiría da “vila de Puente Nuevo” baixou como un republicano convencido e cando subiu cas cartas xa viña vestido ca camisa azul e a boina roxa e un mosquetón Mauser colgado ó ombreiro.
- A historia do ferroviario que se ocultaba na “carboeira” da casa da Estación de Vilaoudriz cando acudían os gardas do posto da Garda Civil da Pontenova na súa “procura” montando a “bulla” suficiente para que se se decatara e se escondera. E que foi precisamente polo ferrocarril a Ribadeo por onde saíu do “cerco” ó que o sometía a Falanxe local. Metido nun baúl saíu da Estación de Vilaoudriz no tren ata Ribadeo ou Porto para coller un barco para América do Sur.
- A historia do mineiro que foi pai mentres andaba escondido polas galerías da mina. A súa muller como moitas outras acudía con asiduidade a levarlle comida a puntos acordados nas galerías da mina.
- O “zulo” da casa do Novo en Conforto onde Novo Verdes se escondía despois de ter desertado do exército fascista e antes de terse unido ós maquis que operaban nos límites de Asturias e Galicia.
- O home que se vestía con bragas de muller para que non aparecera no tendal ningún calzón e así evitar sospeitas de que estaba na casa.
- Os irmáns que foron á guerra no bando nacional substituíndo a dous “valentes” fascistas de coñecidas familias do concello de Vilameá que podían pagar a súa “covardía” sen perder o seu “pedigree” fascista e mantendo o favor do réxime.
- A historia do xastre que cosía polas casas e, estando en Vilaoudriz, decatouse da entrada das tropas fascistas por Vilameá e marchou ó Cerdeiral a avisar a José María Díaz y Díaz Villamil que se refuxiaba na súa casa familiar para que fuxira. Anque non cadran as datas ca presencia de José María no Cerdeiral, pode que o destinatario do “aviso” non coincida pero o relato é verídico.
- O crente “evanxélico” que nos anos 40 finou en Rececende e o cura de Bureira (militar) non deixou que se enterrase no cemiterio parroquial. Tampouco houbo sorte en Vilameá onde o cura que inicialmente se “prestaba” ó enterro, recibiu as presións do mesmo cura militar de Bureira. Finalmente o defunto tivo que ser trasladado no tren dende a Estación de Vilaoudriz ata Ribadeo, despois de facer noite co cadáver na Serra de Marcos, para ser enterrado no cemiterio civil de Ribadeo.
- Aquel policía de Asturias que chegou deportado á Pontenova, cos pes desfeitos dos culatazos que recibiu dos fascistas por defender como funcionario público a legalidade vixente que xurara defender. Por cumprir ca súa obriga, agora usaba uns zapatos anormalmente grandes para evitar o roce dos seus maltreitos pes. Veu á Pontenova xunto ca súa irmá que chegou rapada e mallada a paus. Persoa intelixente e comprometida ca súa ideoloxía de esquerdas o antigo policía fíxose fotógrafo e acudía a tódolos enterros, festas e feiras da rodeada para “inmortalizar” aquelas actividades. A súa profesión permitíalle moverse pola contorna sen levantar sospeitas e elo permitiulle contactar con fugados e resistentes á ditadura. Nunha ocasión en que unha familia preeminente do fascismo local saiu en taxi cara á Coruña, aproveitou para entrar na casa e coller a pistola do falanxista e levarlla, nunha das súas viaxes, a “Trigo” o “Gardarríos”.
- A extraña viaxe os mobles da casa de Aragón do Cerdeiral que “luciron” durante moitos anos na casa dun mestre afín ó réxime para acabar na casa dun familiar cando a casa se vendeu.
- A extraña viaxe dos mobles e utensilios da farmacia de Gándara que remataron, a saber como, “adornando” unha farmacia en Mondoñedo.
- O “estraperlo legal” do café, auspiciado polas autoridades franquistas. Só uns poucos escollidos, seguramente de confianza, eran os elixidos para distribuír o café de xeito controlado. En Conforto había que comprarllo a Celia, unha muller que vivía preto do edificio de Irmandade Labrega de Conforto. Gardo de Celia o recordo da súa voz nos oficios relixiosos da Semana Santa. Celia cantaba saetas cunha voz especialmente fermosa que enmudecía o murmurio dos fegreses e resoaba na igrexa de Conforto.
- Xa en setembro de 1946 o asasinato de dous empresarios que “tiñan chegado moi alto”, previo o atraco a man armada nunha casa veciña da que levaron todo o que de valor atoparon.
Foron acusados e encadeados un pai e un fillo. Ós poucos meses saíron “por non poderse demostrar” a súa implicación nos feitos (Causa 510/46). O pai, manifestamente afín ó réxime, era “xestor” no concello de Vilaoudriz e, co fin de “gardar as formas” foi cesado un ano despois dos feitos a proposta da autoridade gobernativa por mor da súa implicación nos feitos. Porén, ámbolos dous saíron da cadea sen cargos e o fillo foi concelleiro do réxime uns cantos anos máis tarde.
A familia que sufriu o atraco nunca foi resarcida e os asasinatos quedaron impunes grazas a intervención de mandos militares “amigos” que conseguiron apartar das pescudas ó oficial da Garda Civil que estreitaba “perigosamente” o cerco sobre os acusados. Non parece que entre os veciños haxa dúbidas da súa implicación, cando menos como indutores do atraco e dos asasinatos.
Anque os feitos puideron ser executados por sicarios afíns ó réxime, non cabe dúbida de que, fosen quen fosen, quen os “meteu” na casa do Perez de Baixo era alguén coñecido de meu avó Manuel que, atendendo á chamada de alguén coñecido que petaba na porta de madrugada, tivo que retirar a “tranca” que cruzaba a porta dun lado a outro facendo practicamente imposible derrubala, facilitando así a entrada para cometer o atraco. Seguramente foi a mesma persoa que durante o tempo que durou o atraco mantivo a vixilancia amparado na escuridade no entorno do teixo da casa de Farrucón.
Os que entraron na casa, dous encapuchados, pediron a meu avó que lles entregase unha cantidade concreta de diñeiro ó tempo que ameazaban cunha pistola á súa filla, miña tía Josefa. Parecía que o atracador sabía con exactitude que había esa cantidade e non dubidaban en usar os métodos máis infames para que se lles entregase.
Na corte do cabalo pecharon a miña avoa Antonia, a meu tío Pepe e a meu pai Ángel. Con meu avó e miña tía, mentras tanto, desfixeron armarios, lacenas, huchas, artesas e revisaron concienzudamente cantos ocos puideran gardar o diñeiro.
Houbo tempo para pedir comida e dar boa conta dela. Queixo, manteiga, touciño, chourizos,... todo valía.
Tralo “ágape”, desvalixaron todo, dende o pouco que quedaba da matanza do ano anterior ata a roupa e as poucas xoias e cousas de valor que había na casa. Non quedou nin a ola do pingo nin o unto rancio que colgaba na cociña de lareira.
No armario do comedor só quedaron as botas e a roupa militar de meu pai que estaba “facendo a mili” en Ferrol e estaba de permiso. Tamén quedou, colgado nunha percha de madeira acolchada con lenzo, un abrigo que pertencía ó mestre de Souto de Mogos, nativo de Tras da Corda que foi substituído por Primitivo Gallo Legaspi de San Mamede, nomeado titular da escola apenas quince días despois dos feitos, en outubre do 1946.
- A historia da viaxe do anel da noiva dun dos asasinados dos primeiros días do golpe de estado que rematou casada cun represaliado e enviuvando anos mais tarde.
- A foxa común existente no cemiterio de Vilameá, na que foron enterrados varios asasinados en Pedrido entre setembro e novembro de 1936, “identificados” segundo o xulgado municipal como “cadaver del género masculino” e como causa da morte “un proyectil”.
- A foxa situada a poucos metros da Ponte de Pedrido, na entrada para Vilaouruz, na que a pesares de estar localizada, non me consta que se teña feito ningunha investigación para certificala súa existencia e tratar de identificar os cadáveres enterrados nela.
- ¿Que pasou ca capela de Santa Bárbara? Se cadra conviña revisar quen foron os promotores da construción da nova igrexa e de constituíuse a parroquia da Pontenova en torno á advocación do Sagrado Corazón aparcando definitivamente a Santa Bárbara. Quen sabe si non estorbaba esa vinculación cos obreiros de esquerdas á vez que relixiosos.
O “fascio” local quixo borrar calquera vestixio contestatario, relixioso ou non, anque para elo tivera que condenar ó absoluto ostracismo á Capela de Santa Bárbara, o Hospital da Mina, a Casa de Máquinas e outras construcións con “memoria”, para que finalmente a picaraña especulativa, soe ben ou mal, rematase por desfacelos para construír, no adro da Capela e nos solares dos edificios derrubados, un espantallo inmobiliario que chamou por outros que foron vindo para rematar de “acurrunchar” o río e con elo unha historia da Pontenova incómoda para os poderes fácticos locais. Esaxerado? Se cadra si, pero para moitos dos que vemos a historia con independencia é o que pensamos, aínda que só uns poucos o dicimos. De calquera xeito eu non son dos que lle poño ó final: “palabra de Deus” para que me contesten: “Te alabamos señor”.
O que puidera parecer e ser un relato, non deixa de ser unha recompilación de datos. Aínda que resultoume imposible non “trufala” de opinións miñas e de solventes autores e investigadores da historia. Estes datos e estas opinións só poden ser matadas por datos e/ou documentos que o contradigan.
Di Ramón Villares na presentación do libro “Lo que han hecho en Galicia” que: “O paso do tempo foi curando o medo a falar, a chama-las cousas polo seu nome, a enfrontarse cunha realidade transmitida máis por vía oral e familiar que asumida colectivamente e entendida na súa dimensión moral e política. Aquela realidade nunca se ocultou de todo, grazas á obra dos exiliados e, mais tarde, ó esforzo de moitos escritores que teñen situado o eixo dalgunha das súas novelas en “aquel verao” do 36. Pero o seu coñecemento era sesgado e, en certo modo, considerado como innecesario e perigoso: Para que volver sobre daquela traxedia de “paseados”, mestres depurados e dirixentes “fuxidos”?. O punto de vista literario foi útil como recordatorio, porén non resolvía o asunto central, que é o do coñecemento preciso dos protagonistas, das súas accións e dos seus resultados. Era preciso saber, construíndo un relato no velado pola ficción literaria. E aquí chega a historia ca súa alforxa de datos, datas, nomes e protagonistas individuais e colectivos”.
Previo a esta reflexión, plantéxase o profesor Villares unha “pregunta evidente”: “Por que nunha zona de retagarda, dominada con certa facilidade polos sublevados, desencadéase unha represión que suma varios miles de mortos, todos eles de só un dos bandos en liza e, dende logo, moi lonxe do fronte da guerra?”.
Esta humilde aportación ó coñecemento “do que pasou” plantéxase “non como unha denuncia militante senón como un acto de responsabilidade intelectual baseada na investigación polo miúdo dunha das caras da guerra civil en Galicia (na Pontenova), xustamente aquela que se mantivo oculta, máis por medo que por ignorancia”.
“Pacto de silencio”, “borrón e conta nova” inspirador da “transición democrática”, non sei si “omertá” ó xeito da mafia siciliana, o que si está claro que existiu foi “un auténtico microcosmos represivo sobre dos aspectos máis insignificantes da vida dos homes e mulleres vítimas dos anos do medo e a fame”.
Non podemos obviar o alcance, “meticulosidade, afán de perfección e prolongación no tempo” de todo o aparello represivo local, co seu propio relato que “consumimos plácidamente”, aínda sabendo que era unha gran mentira, que apodrentaba a convivencia mantendo aberta unha páxina manchada de sangue de veciños que foron vítimas e cas pegadas indelebles que delatan ós vitimarios.
Pasamos páxina, faltaría máis, pero permítannos / permítanme ler esta páxina que pasamos. Non vexo mellor fórmula de parar o fascismo latente cada vez máis patente. Se non poñemos “pé en parede” ca verdade e os datos, esta “nostalxia” do que “nunca existiu” que inza as redes e contamina como bacteria fecal as rúas, a convivencia e a actividade política, usando a mentira e a falacia como ferramenta fundamental. Se non o paramos, condenámonos máis cedo que tarde a repetir a historia.
Aprópianse e corrompen os conceptos de “liberdade”, “patria”, “bandeira” e/ou os “valores cristiás”, pretenden levarnos a un mundo distópico e a unha sociedade indesexable na que someternos pola vía dos feitos ás políticas dos Trump, Milei, Meloni, Putin, Bolsonaro,... e dos seus palmeros que inzan parlamentos e instituciòns democráticas de todo o mundo ó berro de “viva la libertad carajo”.
Entre outros moitos , Vox en España, Chega en Portugal, Agrupación Nacional en Francia, Fratelli d’Italia en Italia, Alternativa para Alemania, Partido de la Libertad en Austria, La Libertd Avanza en Argentina, Partido Liberal en Brasil e ata Allianza Catalana, son os arietes da ultradereita contra as democracias e a libertade en todo o mundo.
Nunha conferencia en Los Ángeles o Premio Nobel alemán Thomas Mann dixo: “permitídeme que vos diga unha verdade: se o fascismo chega algunha vez a América, virá en nome da liberdade”.
Non se me ocorre mellor forma que a VERDADE e os DATOS para frear estas ameazas e impedir que se apropien do debate público, das institucións e das políticas para acabar cas liberdades, precisamente aproveitándose delas.
Nota: Este pequeno exercicio de memoria nace da recompilación de notas que fun tomando de numerosas conversas en distintos eidos e circunstancias sociais na Pontenova, dos documentos que constan nos arquivos públicos e da lectura dos autores que fun citando.
É só a semente, o verdadeiro traballo está sin facer. Mantivemos varias reunións con representantes da Asociación para a Recuperación da Memoria Historica e outros investigadores da memoria e, aínda que non se poido chegar a concretar ningunha actividade ou acto de recoñecemento ás vítimas, quedou documentación e vontade de poñer en marcha un arquivo no que aqueles que quixesen investigar atopasen os documentos necesarios.
Desgraciadamente eramos poucos os que tiñamos interese na verdade ó xeito que aprendín de Inocencio Bermúdez e de Manuel Sarille Lenceiro.
Non perdo a esperanza de que esta publicación sirva para que aparezan máis documentos e testemuñas que axuden a seguir facendo visible a memoria da Pontenova, a de verdade, a que non se "estiñe" adrede.
ESPAÑA EN MARCHA
(De «Cantos iberos», Gabriel Celaya 1955)
Nosotros somos quien somos.
¡Basta de Historia y de cuentos!
¡Allá los muertos! Que entierren como Dios manda a sus muertos.
No vivimos del pasado,
ni damos cuerda al recuerdo.
Somos, turbia y fresca, un agua que atropella sus comienzos.
Somos el ser que se crece.
Somos un río derecho.
Somos el golpe temible de un corazón no resuelto.
Somos bárbaros, sencillos.
Somos a muerte lo ibero
que aún nunca logró mostrarse puro, entero y verdadero.
De cuanto fue nos nutrimos,
transformándonos crecemos
y así somos quienes somos golpe a golpe y muerto a muerto.
¡A la calle!, que ya es hora
de pasearnos a cuerpo
y mostrar que, pues vivimos, anunciamos algo nuevo.
No reniego de mi origen,
pero digo que seremos
mucho más que lo sabido, los factores de un comienzo.
Españoles con futuro
y españoles que, por serlo,
aunque encarnan lo pasado no pueden darlo por bueno.
Recuerdo nuestros errores
con mala saña y buen viento.
Ira y luz, padre de España, vuelvo a arrancarte del sueño.
Vuelvo a decirte quién eres.
Vuelvo a pensarte, suspenso.
Vuelvo a luchar como importa y a empezar por lo que empiezo.
No quiero justificarte
como haría un leguleyo.
Quisiera ser un poeta y escribir tu primer verso.
España mía, combate
que atormentas mis adentros,
para salvarme y salvarte, con amor te deletreo.
Comentarios